عنوان ، ترسيم مىگرديد . خط نسخ كم‌كم براى كتابت قرآن جايگزين خطّ كوفى گرديد ، امّا عناوين سوره‌ها همچنان با خطّ كوفى نوشته مىشد كه زيباتر به چشم درآيد ، هرچند خواندنش دشوارتر بود . خطّ نسخ كه با حروف منحنى و قوس‌دار نوشته مىشد ، صريح‌تر و واضح‌تر بود . اين خطّ در اواخر حكومت فاطميان در مصر تكميل گرديده است . خطّ مغربى كه در شمال آفريقا و اسپانيا معمول گشت ، دايره‌شكل مىباشد . ايرانيان خطّ خود را از اعراب اقتباس كردند ، امّا تغييراتى در خطّ عربى دادند . ابتدا همان خطّ كوفى را ، منتهى با مدّهاى بلند و جرّهاى كوتاه براى كتابت قرآن به كار بردند . زواياى حروف را تندتر و كششها را طولانىتر نمودند و تزيين را عملا با كلمات و حروف آميختند و خط گدار را ابتكار كردند . اين خط در زمان سلجوقيان در ايران رايج بود . در قرن هفتم هجرى ، خطّ تعليق در ايران رواج يافت ، امّا خط نسخ هنوز مانند ساير كشورهاى اسلامى ، مخصوص كتابت متون دينى بود . در دوران تيمورى كه مينياتور و تذهيب و فنون مربوط به كتابت در ايران ، به سرحدّ كمال رسيد ، خطّ نستعليق به‌وسيله خطّاط معروف اين عصر ، مرحوم مير على تبريزى اختراع گرديد . اين خطّ تركيبى است از خطوط نسخ و تعليق كه بعدها به‌وسيلهء خطاطان مشهور تكميل شد . نستعليق در دوره صفويّه ، همچنان جزء هنرهاى ظريف محسوب مىگشت . مير عماد ، خطّاط معروف زمان شاه‌عبّاس صفوى و همچنين عليرضاى عبّاسى از خطّاطان بنام عهد صفوى مىباشند . خطّاطان زبردستى نيز تا اعصار اخير درخشيده‌اند و اين كتاب آسمانى را خميرمايه و عامل سرفرازى خويش قرار داده‌اند تا آنكه حروف سربى چاپى ، قدم به عالم مطبوعات گذاشت و روال گذشته را تا حدودى تغيير داد در عين حال نتوانست به لطافت خط و زيبايى تحرير صدمه رساند متون دينى و نصوص مذهبى نوعا با خطوط زيباى تحريرى نگاشته مىگردد مثل اينكه بين آن دو يك تفاهم اساسى و يك سازش جدا نشدنى وجود دارد كه قابل تفكيك از همديگر نيستند همانند قرآنهاى موجود فعلى و كتابهاى ادعيه و مناجات و صحيفه سجّاديه و علويّه و غيرهما كه نوعا با خط تحريرى نگاشته مىشوند سپس افست مىگردند . « 1 » * چاپ قرآن پس از سير نهايى و تكاملى خطّ ، صنعت چاپ پا به مرحله عمل گذاشت و تحوّلات عظيمى در عالم فرهنگ و ادب به وجود آورد ، طبع و چاپ قرآن كريم نيز همانند دوران خطّ و نگارش ، مراحلى را پيمود . نخستين بار چاپ قرآن در « بندقيّه » به سال 950 هجرى ، مطابق 1350 ميلادى صورت پذيرفت ، ولى محافل كليسايى دستور از بين بردن آن را پيش از اتمامش صادر نمودند ! سپس هنكلمان به چاپ قرآن در شهر هامبورك آلمان به سال 1104 ه ( - 1694 م ) اقدام نمود . پس از او ، مراكى به چاپ آن در « بارو » به سال 1108 ه ( - 1698 م ) پرداخت . سپس ملّا عثمان در شهر « سن‌پترزبورگ » روسيّه به سال 1200 ه ( - 1787 م ) به صورت اسلامى صددرصد اقدام نمود و در همان تاريخ در « غازان » نيز چاپ آن شروع گرديد . فلوگل در شهر لنزبورگ ( به سال 1352 ه - 1834 م ) به چاپ قرآن پرداخت و اين چاپ ، نظر و توجّه اروپاييان را به قرآن جلب كرد .

--> ( 1 ) تاريخ عمومى هنرهاى مصور ، ج 2 ، قرون وسطى و دوران اسلامى ، تأليف علينقى وزيرى ، از انتشارات دانشگاه تهران ، ص 209 - 210 .